HULYO 6, 2026. Nagsimula na sa wakas ang impeachment trial ni Vice President Sara Duterte. Bago ito, sa pre-trial conference, hiniling ni Congresswoman Jerville Luistro, puno ng panel of prosecutors, na gamitin ang wikang Filipino sa mga pagdinig upang maintindihan ng nakararaming mamamayan ang mga debate sa Senado.
Wala naman yatang pagtutol. Ang totoo, kahit naman hindi sabihing gamitin ang wikang Filipino, wala namang makakapigil kung ito ang wikang gustong gamitin sa mga pagdinig. Pero mahalagang sinabi ito ng kinatawan ng Batangas. Kinikilala ng kahilingang ito na importante ang wika para makipag-ugnayan sa mga mamamayan, para maunawaan ng marami ang mga pinag-uusapan sa impeachment.
May isang bagay pa: maiiwasan ang mga maling bigkas ng wikang Ingles ng mga mambabatas sa bansang ito na namamaraling mahusay sa Ingles. Naaalala ko pa ang mga hindi lang nakakatawa kundi nakakaiyak, dahil mahalay na pag-iingles ng mga prosecutor at depensa. Halimbawa, may isang mambabatas na paulit-ulit na tinukoy ang isang babaeng saksi na “Madam WETNESS.” Ang ibig niyang sabihin ay WITNESS pero naimpluwensyahan ng kanyang unang wika ang pagbigkas. (Buti na lamang at naging pasensyosa ang saksi at hindi siya sinampal.)
Isa pang halimbawa ay EVIDENCIARY FUCK. FACT ang gustong sabihin, pero mahirap para sa isang Pilipino, ang sunurang tunog ng C at T sa hulihan ng salita, kaya naging mahalay na salita ang lumabas sa bibig niya.
Anong wika ang ginamit sa unang araw?
Dalawang wika ang ginamit kapwa ng prosekusyon at ng depensa. Pagwawasto ng Presiding Officer ng Senado, dapat daw tawaging counsel for the panel of prosecutors ang mga pribadong abogado na bahagi ng tinawag ni Kong. Luistro na private prosecutors. Samantala, panel for the prosecution naman ang dapat daw itawag sa mga kongresistang tumatayong tagausig. Gayon man, mahahadlangan ba ang dila ng media na mahilig mag-imbento ng tawag at gusto ng maikling salita? Halimbawa, PROSEC para sa mga tagausig. Ito ang narinig ko sa programang SA TOTOO LANG.
Kapwa Ingles at Filipino ang ginamit ng prosekusyon at depensa sa kanilang pambungad na pananalita. Naipakita ni Kong. Luistro ang kahusayan niya hindi lamang sa dalawang wika – Filipino at Ingles – kundi pati ang kaalaman sa paglalatag ng argumento. Ginamit niya ang pag-uullit upang bigyang-diin ang ibig niyang ikintal sa mga nakikinig.
Narito ang ilang bahagi: “… HINDI upang usigin … HINDI upang maghiganti … HINDI upang manalo sa pulitika…kundi para sa pananagutan… sapagkat ang kasong ito ay HIGIT AT LAMPAS sa sinumang opisyal, HIGIT AT LAMPAS sa anumang partido, HIGIT AT LAMPAS sa alinmang administrasyon.
Alam ni Luistro kung kailan gagamitin ang wikang Filipino. Gamit ang unang wika niyang Tagalog/Filipino, agad siyang nakakonekta sa mga uring manggagawa sa panimulang pangungusap nang ipaliwanag ang kahalagahan ng impeachment para sa OFW, guro, manggagawa, na ang karampot na sweldo ay napupunta sa taxes na nakukurakot lamang. Sa bandang huli, nag-shift siya sa Ingles na kinakausap na hindi lamang ang karaniwang masa kundi ang mga mamamayan sa pangkalahatan, pati mga senator-judges, sa wikang naiintindihan ng lahat: “This is not government MONEY. This is people’s MONEY. MONEY from the workers, MONEY from the farmers, MONEY from the OFWs, MONEY from the teachers, MONEY from every Filipino who pays taxes and trusts that it will be used properly.”
Sa pagtatapos, Ingles ang ginamit ni Luistro sa pagkausap sa mga senator-judges pero simple at madaling maintihan: “LOOK at the evidence. LISTEN to the witnesses. EXAMINE the records. FOLLOW the evidence wherever it leads. JUDGE this case not by politics …JUDGE this case by the Constitution … JUDGE this case by the evidence.
Latin ang pampinid na pananalita: “Salus populist suprema lex. The welfare of the people is the supreme law.”
Samantala, ang depensa, ayon kay Christian Esguerra ng FACTS FIRST ay “magaspang”at “palaban,” “parang gigil…” Pero maganda naman ang kanyang buhok. Bagong rebond. Iyon nga lang, hindi maganda sa optics na lagi siyang nakaitim, ang naiisip ko tuloy ay “The Three Witches of Warwick.” Huwag na ninyong itanong kung ano iyon.
Walang bago sa kanyang depensa. Ibinoto si VP Sara Duterte ng 31 milyong Pilipino, mas marami pa kaysa sa nakuhang boto ng nakaupong presidente. Para bang ang 31 milyong boto ay sapat nang lisensya para kalimutang “public service is a public trust.” Idinagdag pa niyang fishing expedition lamang ang ginawa ng prosekusyon.
Ipinagwalang bahala niya na kailangang katiwa-tiwala ang isang lingkod bayan mababa man o mataas ang posisyon niya sa gobyerno.
Maraming salita sa wikang Ingles ang paulit-ulit na nababanggit. Rule of law, rules of court, strictly legal, sui generis, executive session, committee hearing in aid of legislation, not merely political but also legal, civil society, atbp.
Samantala, ang pagkamalikhain sa paggamit ng wika ay naipamalas ni Christian Esguerra sa slogan ng kanyang podcast: LAGOT O LUSOT. Lagot pag convict; lusot pag acquit. Malikhain niyang naipahayag sa dalawang maikling salita ang dalawang komplikadong kaisipan: LAGOT pag natuklasang may sala; LUSOT pag napawalang sala. Ang dalawang salita ay kapwa binubuo ng limang letra na parehong nagsisimula sa letrang L at nagtatapos sa T at nagkaiba lamang sa pangalawa at pangatlong letra. Di ba creative? Sadya namang malikhain ang ating wika. hindi kailangang mag-Ingles para ipahayag ang mga komplikadong katotohanan.
Sa pangalawang araw ng pagdinig, mahahalatang ngarag ang depensa. Paulit-ulit ang abogado ng depensa sa kanyang “Objection” na lagi namang “Overruled” ang tugon ng Presiding Officer na si Mr. Forthwith. Bukod dito, nagmamadali ang pagsasalita, umabot tuloy sa puntong kailangan niyang iwasto ang sariling grammar nang sabihin niyang DOES NOT, na agad namang iwinasto sa DO NOT dahil pangmaramihan ang subject of the sentence.
Ang presiding officer, syempre, laging naka-Ingles, katambal ang nakagawian nang AH, UHM, at bidang-bida sa rostrum. Tiwalang-tiwala sa sarili habang binibigkas ang Ingles na natutuhan sa law school at mabilis ang bigkas bago pa mahalata ng iba na hindi pala tama ang sinasabi niya. Hahaha. Ganyan talaga para makuha ang tiwala ng mga tao. Gamitin ang wikang dayuhan dahil nakahulma na ang utak nating mga Pilipino na ang pag-iingles ay katunayan ng katalinuhan.
Hanggang dito muna. Kung may maoobserbahan pa akong mga paggamit ng wika na kailangang komentaryuhan, itutuloy ko ang komentaryo sa wika ng/sa impeachment.
