UNCLE, may bago akong dilema. Si Kumpareng Mario, nag-aalok sa akin na mag-invest sa bago niyang bukas na karinderya at catering business. Malaki raw ang potensyal na kumita kami rito. Gusto ko sanang sumuporta dahil kumpare ko siya, pero natatakot ako. Sabi kasi ng iba, kapag pera na ang pumasok sa pagkakaibigan, madalas ay nasisira ang relasyon.
Naku, Juan, napakabigat na desisyon niyan! Sa kulturang Pilipino, napakahirap tumanggi sa kaibigan o kamag-anak dahil sa ating “pakikisama” at “utang na loob.” Ngunit sa usaping pinansyal, ang pag-invest sa negosyo ng kaibigan ay isa sa pinakamabilis na paraan para mawalan ka ng pera at mawalan ka pa ng kaibigan. Kailangan nating maging matalino at praktikal.
Ang ideya ng pagsasama ng pera at pagkakaibigan ay tila magandang pangarap sa simula – sabay kayong aasenso, sabay ninyong giginhawaan ang inyong mga pamilya.
Ngunit ang realidad ng pagnenegosyo ay malupit. Ayon sa mga eksperto, ang pag-invest sa negosyo ng malapit na kaibigan ay may napakataas na antas ng panganib. Kung hindi ito mapapamahalaan nang tama, maaari itong magdulot ng matinding hidwaan na tatapos sa maraming taon ng inyong pinagsamahan.
Sa Pilipinas, ang ganitong mga transaksyon ay madalas na ginagawa sa pamamagitan ng “verbal agreement” o simpleng tiwalaan dahil “nakakahiya” maging pormal o humingi ng kontrata sa kaibigan. Ang kultura nating ito ay nagiging sanhi ng mas malalalim na problema kapag hindi naging maganda ang takbo ng negosyo.
Para hindi ka mauwi sa sitwasyong “walang pera, wala pang kaibigan,” narito ang mga dapat mong bantayan at mga aral na dapat mong matutunan.
Mga panganib na dapat iwasan
- Kawalan ng pormal na kontrata: Dahil sa “pakikisama,” madalas ay walang nakasulat na kasunduan kung paano hahatiin ang kita, paano ibabalik ang puhunan, o ano ang gagawin kapag nalugi ang negosyo. Ang kawalan ng papel ay laging nagiging sanhi ng sumbatan sa huli.
- Maling pamamahala at “friendly” business habits: Maaaring magaling na kaibigan si Mario, pero magaling ba siyang negosyante? Ang pagkakaroon ng magandang ugali ay hindi garantiya na alam niya kung paano mag-manage ng cash flow, mag-inventory, o humarap sa mga kustomer.
- Ang panganib ng “sunk cost” at emosyon: Kapag nagkaproblema ang negosyo, mas mahirap maging tapat sa kaibigan dahil ayaw mo siyang masaktan. Maaaring mapilitan kang magdagdag pa ng pera para lang “isalba” ang kanyang pangarap, kahit na malinaw na nalulugi na ang negosyo.
- Sira ang pagkakaibigan at relasyon sa pamilya: Kapag nawala ang pera, madalas na sumusunod ang pagkawala ng tiwala. Ang mga simpleng pagtitipon, handaan, o okasyon ay nagiging awkward at puno ng tensyon dahil sa hindi nabayarang investment.
Ano ba ang dapat hanapin at surrounding sa negosyo ng kaibigan?
Bago mo buksan ang iyong pitaka, tratuhin mo ang alok ng iyong kaibigan na parang alok ng isang estranghero o isang malaking kumpanya. Alisin ang emosyon at suriin ang mga sumusunod:
Una, ang business pan at financial records? Mayroon ba siyang malinaw na plano kung paano kikita ang negosyo? May nakasulat ba siyang pagtatantya ng gastos at kita? Huwag mag-invest sa ideya lang na nasa isip; kailangan itong nakasulat sa papel.
Pangalawa, ang karanasan at kakayahan ng kaibigan. May karanasan ba siya sa industriyang pinapasok niya? Kung magpapatayo siya ng karinderya, marunong ba siyang magluto o mag-manage ng kusina at tauhan?
Pangatlo, mga legal na dokumento. Rehistrado ba ang negosyo sa DTI o SEC? Mayroon bang kaukulang permits? Ang pagiging lehitimo ng negosyo ay proteksyon para sa iyong investment.
At panghuli, ang papel ng bawa’t isa. Ano ang magiging papel mo? Ikaw ba ay “silent partner” lang na nagbibigay ng pera, o inaasahan ka ring magtrabaho? Kailangang malinaw ito sa simula pa lang.
Bago magdesisiyon kung magiinvest ka ba o hindi, isipin mo itong mga HUWAG dapat gawin:
HUWAG mag-invest ng perang hindi mo kayang mawala. Ito ang pinakamahalagang panuntunan sa anumang investment, lalo na sa negosyo ng kaibigan. Ituring mo na ang perang ibibigay mo ay “nawala” na sa simula pa lang. Kung ang pagkawala ng perang iyon ay magdudulot ng financial crisis sa sarili mong pamilya o magiging sanhi ng iyong galit kay Mario, huwag kang mag-invest.
HUWAG umasa sa payo ng kaibigan nang walang sariling research o due diligence Kahit gaano ka kapursigido o tiwala sa kaibigan mo, gumawa ka ng sarili mong pagsasaliksik sa merkado. Tama ba ang presyo ng mga bilihin? May demand ba sa lugar na iyon? Huwag basta maniwala sa mga projection na ipinapakita sa iyo nang hindi mo ito sinusuring mag-isa.
HUWAG mong ihalo ang emosyon sa negosyo. Bago magpirmahan, mag-usap kayo nang tapat. Sabihin mo: “Mario, mahalaga sa akin ang pagkakaibigan natin. Kaya gusto kong gawin nating pormal at legal ang transaksyong ito, para protektado ang samahan natin kung anuman ang mangyari sa negosyo.” Ang tunay na kaibigan ay makakaunawa at rerespetuhin ang ganitong propesyonal na pananaw.
HUWAG mong kalimutang isulat ang lahat. kahit may tiwala kayo sa isa’t isa, Magpagawa ng isang legal na kasunduan o Partnership Agreement na pinirmahan sa harap ng abogado. Dapat nakasaad dito ang halaga ng investment, ang porsyento ng pagmamay-ari, ang pamamahagi ng kita, at ang exit strategy o kung paano mo mababawi ang pera mo kung gusto mo nang umalis sa negosyo.
Juan, ang pagtulong sa kaibigan ay hindi laging nangangahulugan ng pagbibigay ng puhunan sa kanilang negosyo. Kung sa tingin mo ay masyadong delikado, mas mabuting tumanggi nang maayos at mag-alok ng ibang suporta, tulad ng pagiging unang kustomer nila o pag-promote ng kanilang negosyo sa iyong mga kakilala. Mas mabuti nang magkaroon ng kaunting “hiya” sa simula dahil sa pagtanggi, kaysa magkaroon ng matinding galit at siraang-puri sa huli dahil sa nawalang pera. Ang pagkakaibigan ay walang katumbas na halaga, kaya protektahan natin ito nang may katalinuhan!
