SA katatapos na confirmation hearing sa International Criminal Court (ICC) ng dating Pangulong Rodrigo Roa Duterte, dalawang salitang Filipino ang sa tingin ko ay posibleng maging ambag ng wikang Filipino sa bokabularyo ng ibang mga wika sa mundo.
Nabanggit ng dalawang panig, kapwa prosekusyon (nag-aakusa) at depensa (nagtatanggol) ang dalawang salitang ito: TOKHANG at NANLABAN. Lumitaw ang dalawang salita kaugnay ng giyera kontra droga ng dating pangulo. Inaakusahan ang dating pangulo ng crime against humanity. Ayon sa prosekusyon at sa mga abogadong Pilipino ng mga biktima, ang may 30,000 kataong na-TOKHANG ay NANLABAN kaya nasawi.
Himayin natin ang salitang NANLABAN. Ang salitang ugat ay LABAN, na ang aksento o diin ay sa unang pantig na LA. Ayon sa online Diksiyonaryo ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF), ang LABAN ay nangangahulugang “(1) paghahamok o pagsasalungatan ng mga pang; (2) pagiging matatag o hindi pagsuko sa isang pagsubok o malagas na puwersa.”
Ang iba pang mga salitang nabubuo na may salitang ugat na LABAN ay kalaban (enemy) , paglaban (act of resisting), pakikipaglaban (katulad din ng paglaban pero mas malawak na ang saklaw ng kahulugan, hindi na isang tao lamang ang kalaban o dalawa lamang ang naglalaban. Maaaring may ideolohiya na at marami nang sangkot), labanan (maaaring mangahulugan ng madugong paghahamok o giyera).
Samantala, depende sa panlaping ginamit, nagkakaroon din ng pagbabago sa aksento. Kapag MANG- o PANG- ang panlapi, nagiging mabilis ang bigkas ng LABAN, napupunta ang aksento sa huling pantig na BAN. Ang panlapi ng NANLABAN ay NANG- (MANG- sa infinitive form o anyong pawatas); gayon din, ang anyong pangngalan nito ay PANG- naman ang panlapi, kaya PANLALABAN ang anyong pawatas. At mabilis din ang bigkas.
Ito ang sinabi ni Atty. Edward Jeremy, ICC Prosecutor and trial lawyer: “As witnesses explained, the police often used ‘NANLABAN’ which translates to ‘fighting back’ to describe incidents in which they supposedly shot a victim in self-defense. And these reports were often almost identical, in essence, copy-paste reports in which victims were frequently blamed for their own deaths.”
Gaya ng nasaai ko na sa mga nakaraang isyu ng WIKA NGA, ang panlaping MANG- ay may kaakibat na kahulugan ng pagiging maramihan ng aksyong isinasaad ng salitang ugat. Samakatwid, iba sa simpleng PAGLABAN, ang PANLALABAN ay may dagdag na kahulugan ng sunod-sunod na pagkilos upang maitaboy ang kalaban. Ito ay dahil ang kalaban ay mas malakas at may kapangyarihan samantalang ang NANLALABAN ay mas mahina at hindi maipagtanggol ang sarili, sa kabila ng paulit-ulit na pagsangga sa mga bira ng kalaban. Kaya sa bandang huil, sila pa ang sinisisi sa kanilang pagkamatay (“often blamed for their own deaths”).
Iyan ang tunay na esensya ng salita. Kaya NANLABAN ang ginamit ng mga polis ay dahil inaamin nilang mas mahina ang mga nasawi, walang kalaban-laban, sa totoo lang. Hindi sila LUMABAN kundi NANLABAN dahil ganito ang kondisyon.
Ano naman ang TOKHANG? Ito ay dalawang salitang pinagsama. TOK-TOK (katok) + HANGYO (pakiusap, mula sa wikang Sebwano. Ibig sabihin, kinakatok muna sa kanilang mga bahay ang mga hinihinalang gumagamit ng ilegal na droga, saka sila pinakikiusapang itigil na ang pagdodroga. Maayos na paraan ng pakikipag-usap, kung gayon, walang away, hindi labanan. Pero nang pinagsama na ang dalawang salita at naging TOKHANG, ito na ay nakilala (ayon sa KWF Diksiyonaryo) bilang “operasyong kontra-droga; kolokyal na tawag sa pagkakasangkot sa extrajudicial killing.” Mga salitang kaugnay – matokhang, tinokhang, tokhangin.
Ang TOKHANG ay napiling Salita ng Taon noong 2018 ng SAWIKAAN, isang timpalak at talakayan sa pagpili ng salitang pinakanatatangi at namayani sa diskurso ng sambayanan sa isang partikular na taon. Ang makata/manunulat/guro na si Mark Angeles ang nagwagi sa pamamagitan ng kanyang talakay na pinamagatang “Sanayan lang ang Pagtokhang.” Dinalumat niya ang etimolohiya at kahulugan ng salita, gayon din ang implikasyon nito sa mga karaniwan at mahihirap na mamamayan.
Ngayong may mga bali-balitang aarestuhin na rin ng ICC ang dating hepe ng Philippine National Police (PNP) at ngayo’y Senador Ronaldo “Bato” de la Rosa, nagtatago na diumano ang nasabing senador.
May isa pang salitang ibig kong banggitin kaugnay pa rin ng extrajudicial killing. Ito ay ang NEUTRALIZE. Ang kahulugan sa mga diksiyonaryong Ingles ay simpleng pagpapahina lamang ng isang bagay upang mawalan ito ng epekto sa iba. Sa lenggwahe raw ng pulisya, ang NEUTRALIZE ay nangangahulugan lamang ng pag-aresto sa isang tao. Pero alam ng lahat sa ating bansa ang tunay na kahulugan nito – PAGPATAY.
Ang tatlong salitang ito ay nagpapakita kung paanong nagbabago ang kahulugan ng salita batay sa pakahulugang itinatalaga ng mga gumagamit nito. Nagsimula ang TOKHANG bilang pagkatok at pakiusap, ngunit lumaganap sa buong bansa taglay ang kahulugang PAGPATAY, lalo na kaugnay ng droga, at kapag NANLABAN ang biktima. At ang NEUTRALIZE ay nagkaroon na rin ng sariling kahulugan sa Pilipinas.
Magpapatuloy ang mga pagdinig sa ICC. Kapag nagharap na ng mga ebidensya at salaysay ang mga biktima, tiyak na muli nating maririnig sa mga prosecutor mula sa ibang bansa, sa mabunying abogadong nagtatanggol sa dating pangulo, na tagaibang bansa rin, at sa mga abogadong Pilipino ang mga salitang TOKHANG at NANLABAN, pati na rin ang hiram na salitang NEUTRALIZE (na mayroon nang sariling kahulugan sa ating bansa). Ano’ng malay natin, baka hiramin na rin ang TOKHANG at NANLABAN ng ibang mga bansang may katulad na problema ng sa atin.