HINDI SINABI pero sa totoo’y sinabi pala? Magulo yata. Pwede bang sinabi pero hindi?
Pwedeng-pwede. Ito ang ating obserbasyon sa gamit ng lenggwahe sa impeachment trial ni VP Sara.
Gumagamit tayo ng wika sa tuwing makikipag-usap sa iba. May mensahe ang mga salita, paisa-isang salitang may sariling kahulugan. Ang mga salitang pinagsunod-sunod sa isang pangungusap, kapag pinagsama-sama ay nagkakaroon na ng kolektibong kahulugan na maaaring maiba na ang kahulugan sa indibidwal na mga salita kapag nag-iisa. Binigkas man ito o itinago. Maging ang di pag-imik ay may mensaheng inihahatid.
May mensahe ang mga salitang binigkas pero simbigat din ng mga salita ang pahayag na hindi binigkas. Hindi nga ba’t itinuro sa atin ng ating mga guro “to read between the lines”? Ang totoo, hindi lang sa pagitan ng mga salita tayo dapat maghanap ng kahulugan; maghanap din tayo ng kahulugan pagkatapos matuldukan ang pangungusap. Sa ibang salita, hanapin ang mensahe hindi lamang sa mga salitang nakikita ng mga mata, kundi lalo na sa mga salitang nakakubli sa pagitan at likod ng binigkas na letra.
Sapagkat ganyan ang tungkulin ng wika. Naglalantad habang nagkukubli. Nagsasabi ng katotohanan man o kasinungalingan habang itinatago ang sinasabing tunay. Kaya tayong nakikinig o nagbabasa, laging dapat alisto sa paghahanap ng totoong sinabi o hindi sinabi.
Ang diskurso sa impeachment trial
Ang diskurso, sa malawak na kahulugan, ay alinmang usapan o palitan ng mga idea tungkol sa isang paksa. Tingnan natin ang diskurso sa impeachment trial ni Vice President Sara Duterte na sinimulan, sa wakas, noong Hulyo 6, 2026. May apat na articles of impeachment o mga paratang sa bise presidente. Nasa ikalimang araw na ng paglilitis ngayong Hulyo 14, 2026. Ano na ang napag-usapan sa mga araw na ito?
Ano na ang mga nasabi? Ano naman ang mga hindi nasabi? Ano ang mga inihayag? Ano naman ang mga mensaheng nakakubli?
Kapansin-pansin ang wikang ginagamit ng magkabilang panig. Filipino ang sa prosekusyon – ang nagsasakdal. Alam nilang kailangan nilang maabot ang simpatiya at pagkaunawa ng taumbayan. Kaya sa umpisa pa lamang, ginamit na ni Kongreswoman Gerville Luistro ang wikag Filipino sa kanyang panimulang pananalita. Ipinaliwanag niya sa wikang naiintindihan ng sambayanan kung bakit mahalaga ang impeachment sa karaniwang mamamayan na nagbabayad ng buwis na nakukurakot lamang. Sa kabilang dako, Ingles sa pangkalahatan ang wikang ginamit ng tagapagtanggol ng Vice President. Sabi nila, 32 milyon ang bumoto kay VP Sara. Ang hindi nila kayang bigkasin ay inilantad ng prosekusyon: 32 milyong katao ang sinira nila ang tiwala. Betrayal of public trust. Pinagkatiwalaan ng pangalawang pinakamataas na posisyon sa gobyerno si VP Sara pero ipinagkanulo lamang niya ang tiwalang ito.
Ang ikalawang araw ng trial ay nakatutoK sa paghaharap ng testigo tungkol sa malubhang banta sa buhay ng pangulo ng Pilipinas. Makikita na cool at chill ang abogado ng prosekusyon. Mahusay mag-Filipino, mahusay ring mag-Ingles (dahil syempre, abogado. Nag-aral ng batas sa wikang dayuhan.) Sa kabilang banda, Ingles ang gamit ng depensa. Doon sila komportable. Sa Ingles sila natutong makipagdebate, sa Ingles natutuhan ang mga termino ng batas.
Pero gaya ng sinasabi ng mga eksperto, kung tunay kang natuto ng sinasabi mong natutuhan mo, kung na-internalize o naisaloob mo ang kaalamang may expertise ka, magagamit mo ang alinmang wikang alam mong gamitin. Iyon ay kung tunay mong natutuhan ang iyong paksa.
Isang paborito kong halimbawa rito ay ang yumao nang linggwista na si Dr. Fe Otanes, ko-awtor ng Tagalog Reference Grammar. Nag-aral siya ng linggwistika sa ibang bansa, sumulat ng gramatikang Tagalog sa wikang Ingles. Sa kabuuan ng kanyang kaalaman sa linggwistika, walang ibang wikang ginamit si Dr. Otanes sa pagbabasa at pagsasaliksik kundi Ingles. Pero nang anyayahan siyang maglektyur sa Komisyon sa Wikang Filipino tungkol sa panimulang linggwistika, sa kapakinabangan ng mga mananaliksik ng KWF, ginamit niya ang wkang Filipino sa pagpapaliwanag ng mga komplikadong konsepto sa linggwistika, sa paraang napakadaling intindihin ng karaniwang empleado. Paano niya ito nagawa? Simple. Naisaloob na niya, na-internalize, lubusang naunawaan ang mga konseptong ipinaliwanag niya. Kaya nakapagbahagi siya nang napakalinaw.
Kaya iyong mga nagsasabi na hindi nila kayang gamitin ang wikang Filipino sa pagpapaliwanag ng mga konsepto sa kanilang propesyon, suriin ninyo ang inyong mga sarili. Eksperto nga ba kayo sa inyo-inyong karera?
Ang sinabi, hindi sinabi ng depensa
Nakatutok sa teknikalidad ang depensa. Sa umpisa pa lamang, nagbagsak na ng mabibigat na salita. Rule of law. So ordered. Point of order. Public office is a publicn trust. Maging ang presiding officer ay minalikmata tayo sa mabilis niyang pagbigkas ng wikang Ingles, na para bang pinagkaitan siya ng meryenda, kaya ang mga salita na lang niya ang kinakain niya. Pero cool naman siya habang sinasabing “Overruled.” “What is the reason for the objection?” “Sustained.” “What is th pleasure of the good senator?” (Na alam naman nating hindi GOOD.)
Syempre, iyon ang tinatawag na stock expressions, nakahanda na para sa ganoong sitwasyon.
Hindi binanggit ng depensa minsan man sa ilang araw na cross examination ang salitang INOSENTE. Hindi nila totoong ipinagtanggol ang kanilang kliyente. Hindi na nga nila itinanggi ang mga paratang, inamin pang kusa. Sabi ni Atty Vinluan ng depensa, ang pagbabanta raw ni VP Sara sa buhay ng Presidente ng Pilipinas ay “unconventional but justifiable.” Kung gayon ay inamin na nga ang pagkakasala, kahit pa sabihing “may katwiran” siyang magkagayon – sa aking sariling salin: “umuusok ang bumbunan at bumubula ang bibig” sa matinding galit dahil sa pang-aapi daw ng Kongreso kay Atty Zuleika Lopez, ang kanyang Chief of Staff. Dahil daw si VP ay hindi lamang bise presidente ng bansa kundi isa ring ina, asawa, kaibigan.
Hindi sinabi pero malinaw na naihayag sa ganitong paliwanag: Ang pagiging VP ay trabahong pang-8AM to 5PM. Pagkatapos ng trabaho, uuwi siya sa bahay upang maging ina, asawa, kapatid, kaibigan. Kaya tuloy ang mga malabigang netizens na marumi ang isip ay agad naghinala. Kaibigan pala ang COS, na ang diin ng salita ay nasa KA. Sila ang nagsabi nila niyan, ha?
Ang paggamit ng wikang iba sa Filipino
Inireklamo ng depensa, ni Atty Narvasa, ang paraan ng pagsasalita ng abogado ng prosekusyon, si Atty Ligutan. Ang dami raw PAUSES, o pagtigil-tigil sa pagsasalita. Estilo kasi niya iyon para mas maintindihan at para mas tumimo ang kanyang mga salita. Pero pinalampas ito ng presiding officer. Ang hindi pinayagan ay ang paggamit ni Atty Ligutan ng Waray: “Kita magpadayon hini nga aton…” Praning pala kapwa si Presiding Officer Escudero at si Atty Vinluan dahil pinagbawalan si Atty Ligutan na gumamit ng ibang wika maliban sa Ingles at Filipino. Hindi man tama ang katwiran ni Atty Ligutan (Filipino language encompasses all languages/dialects including our very own Waray-Waray), madali namang intindihin ang sinabi niya, na walang iba kundi “Magpatuloy tayo.” Hindi ako marunong ng Waray, pero iyon ang naisip kong sinabi niya dahil sa salitang PADAYON na karaniwan na ngayong naririnig sa mga nagfi-Filipino.
Hindi nila sinabi, pero sa totoo’y sinabi pala, ang pagiging praning kapag nakarinig ng ibang wika. Guilty kaya? Hindi rin sinabi pero napaka-obvious: Kapag wala kang masabing kamalian ng iyong katunggali, banatan mo na lang ang grammar niya. Maling ispeling. Maling gamit ng NANG at NG. At sa ganyan na nga naubos ang ating mga araw sa pagmamasid at pagsusuri ng diskurso ng impeachment trial. Hindi mo mapasinungalingan ang mga paratang, banatan mo sa typo errors. Sayang ang oras, nakakabagot na diskurso. Nakaka-high blood ang sinasabi at hindi sinasabi ng mga Senator-Lawyers for Sara.
Hindi sinabi pero maliwanag pa sa sikat ng araw na sinabi pala ang gayong mga pahayag.
Marami pa tayong maoobserbahan sa mga susunod na araw ng impeachment trial.