ANO ang modernisadong wika?
Ito ay wikang nakakasunod sa mga kahingian ng kasalukuyan, angkop gamitin sa panahon ngayon, hindi nahuhuli sa mga kalakaran ng mabilis na nagbabagong panahon.
Modernisado ba ang wikang Filipino? Ang sagot ay tumataginting na OO.
Mayaman sa panghihiram ang bokabularyo, may ilan nang pagbabago sa gramatika at ang estilo ng pagpapahayag ay sumasalamin sa makabagong daigdig. Iyan ang Filipino sa ngayon.
Ang isang karaniwang paraan ng modernisasyon ng wika ay pagpapayaman ng bokabularyo, maaaring sa pamamagitan ng panghihiram o pag-iimbento ng mga salita. Mahusay ang wikang Filipino sa panghihiram ng salita, lalo na sa mga dayuhang wika, partikular sa Ingles. Sa halip na ihanap ng katumbas, o mag-imbento ng itutumbas sa mga salitang tulad ng computer, mouse, cell phone, internet, at marami pang iba, hiniram na lamang natin ang mga salitang ito, kung minsa’y binabago ang ispeling, kung minsan naman ay pinapanatili na lamang ang orihinal na baybay.
Tama lang naman ang sistemang ito ng panghihiram. Una na nating natutuhan sa wikang Ingles ang mga makabagong salita ng teknolohiya, kaya kung mag-iimbento pa tayo ng panumbas o maghahanap ng katumbas mula sa iba pang mga katutubong wika ng Pilipinas, baka lamang magkalituhan pa. Mas madaling hiramin na lamang ang mga salitang gamit sa makabagong teknolohiya.
Hindi lamang sa panghihiram ng bokabularyo makikita ang mga pagbabago sa wika. Ang mga dati nang salita ay nagbabagong bihis – nagkakaroon ng bagong kahulugan ang mga dati nang salita. Kung minsan din, nawawala na ang distingksyon o pagkakaiba ng kahulugan ang dalawang magkahawig pero magkaibang salita.
Ang subukin at subukan
Pareho lamang ba ng kahulugan ang SUBUKIN at SUBUKAN? Sa mga milenyal at mas batang henerasyon, pareho lamang ang dalawang salita. Ang totoo, masasabi sigurong nawalan na sa kamalayan ng kabataang henerasyon ang SUBUKIN. Ang alam na lamang nila ay ang SUBUKAN.
Pero may isang panahon na magkaiba ng kahulugan ang dalawang salitang ito. Nabanggit ko sa nakaraang kolum na may mga kaopisina ako noon sa dating Surian ng Wikang Pambansa (Komisyon sa Wikang Filipino ngayon) na naglilibot sa buong Pilipnas upang magbahagi ng kaalaman sa wastong gamit ng mga salita, tungo sa mabisa at masining na komunikasyon.
Isa sa mga ipinapaliwanag nila noon ay ang pagkakaiba ng SUBUKIN sa SUBUKAN. Bakit nga hindi magiging magkaiba ang dalawang salita? Magkaiba ng panlapi, kaya tiyak na magkaiba rin ng kahulugan. Panlaping -IN sa SUBUKIN, panlaping -AN naman sa SUBUKAN. Pansinin natin na ang mumunting pagkakaiba sa panlapi at maging sa paghahanay ng mga salita sa pangungusap ay maaaring magbunga ng kaunting pagbabago sa kahulugan. Saka na tayo magbibigay ng mga halimbawa para mas maging malinaw ito.
Magpokus na muna tayo sa pagkakaiba ng SUBUKIN at SUBUKAN.
Limot na siguro, kahit ng matatandang guro, ang sinabi ng dating Pangulong Joseph Estrada sa kanyang talumpating inaugural noong 1998. Para bigyang diin na magiging tapat sa tungkulin at hindi mangungurakot sa kaban ng bayan, ganito ang binigkas ni Erap: Huwag n’o akong SUBUKAN.
Mabilis ang reaksyon ng mga guro ng wikang Filipino. NOON iyon. Ay, mali si Erap, nagtatawang sabi nila. 1998 noon. 27 taon pa lamang pala naman ang nakaraan mula noon. Pero noon pa man, at bago pa ito, unti-unti nang nawawala ang pagkakaiba ng dalawang salitang ito sa pang-unawa ng marami. Kaya nga, kinailangan noon ang mga seminar para sa wastong gamit.
Ngayon, wala ka nang maririnig na SUBUKIN. Puro SUBUKAN na lamang ang ginagamit ng balana.
Ano ang pagkakaiba? Ang SUBUKIN, to try sa Ingles. Mga halimbawa: (1) SUBUKIN mo ang bagong panghugas ng pinggan. Baka maibigan mo ang bango nito. (2) SUBUKIN mong ihalo itong sangkap na ito sa niluluto mo para lalong sumarap. (3) SUBUKIN mong sumali sa palaro, total, mahilig ka sa sports. (4) SUBUKIN mo kung kasiya sa iyo at kung bagay sa iyo ang damit na ito. Makikita sa mga halimbawang pangungusap na ginagamit ang SUBUKIN para tingnan kung mabisa ang isang bagong gamit na hindi pa kilala, o ang isang bagong sangkap na hindi pa tiyak ang lasa, o ang pagsali sa laro na hindi pa nagagawa, o ang pagsusuot ng damit na hindi pa naisusukat. Ang layon ay upang matiyak ang bisa o ang pagkatotoo ng isang bagay. Isang paraan ng pagtuklas.
Ano naman ang SUBUKAN? May kinalaman naman ito sa paniniktik – o sa paninilip, o sa pagtingin sa isang bagay nang patago, dahil may ibig tuklasin o patunayan. Katulad din halos ng SUBUKIN. Isang paraan din ng pagtuklas. Kaya lamang, may pailalim na layunin ang SUBUKAN.
(1) Nang SUBUKAN ang mga senador, natuklasang malaki pala ang nakurakot ng ilan sa kanila. (2) SUBUKAN natin kung saan nila itinatago ang mga ebidensiya. Sige, magtago tayo sa likod ng cabinet; kung hindi nila alam na may ibang tao pala, sige lang sila sa pag-uusap at mairerekord natin ang usapan nila.
Iyan ang mga halimbawa ng pangungusap na ginagamitan ng SUBUKAN. Pero sa ngayon, nawawala na ang distingksyon o pagkakaiba. SUBUKAN na lamang ang ginagamit ng marami, maging ito man ay sa paniniktik o sa paggamit ng alin mang bagay sa unang pagkakataon, para malaman ang bisa o kaangkupan ng bagay na ito.
Ganyan talaga ang nagaganap sa modernisadong wika. Nagpapayaman ng bokabularyo sa pamamagitan ng panghihiram, pagdaragdag ng bagong kahulugan sa mga dati nang salita, at pagkapawi ng pagkakaiba sa kahulugan ng magkakahawig na mga salita.
Ito, at ang iba pang mga palatandaan ng makabago o modernisadong wikang Filipino ay tatalakayin natin ito nang mas detalyado sa mga susunod na labas ng Wika Nga.