(Ikalawa sa Serye)
HINDI biro ang pinagdaanan ng Pilipinas bago naitampok na Guest of Honor (GoH) sa katatapos na Frankfurt Book Fair (o kung tawagi’y Frankfurter Buchmesse) sa Germany noong Oktubre 15-19, 2025. Sampung taon ang inabot mula nang nangarap tayong maitampok ang bansa bilang GoH. Kinailangan ang suporta ng iba’t ibang ahensya ng gobyerno para maisakatuparan ito, sa pangunguna ng mga sumusunod: Office of Senator Loren Legarda, National Book Development Board (NBDB), National Council for Culture and the Arts (NCCA), at ang Department of Foreign Affairs (DFA).
Saludo ako sa ipinakitang leadership ni Senador Loren Legarda upang matuloy ang ating pagiging GoH. Itinuturing siyang visionary at pangunahing tagasuporta ng inisyatibang ito. Lubos ang pasasalamat ng lahat ng delegado sa bumubuo ng GoH Core Team ng ating bansa sa FBM: sina Neni Sta Romana-Cruz, Karina Bolasco, Ani Rosa Almario, Kristian Cordero, Nida Ramirez, Aurea Brigino Lopez, Charisse Aquino-Tugade, Paolo Herras, Patrick Flores, Maria Christina Cagalingan, Charmaine Capuchino, Virgie Nicodemus, at Marc Noesis Marquez. Sila ang nagplano at napatupad ng iba’t ibang aktibidad kaugnay sa ating taon ng pagiging GoH. Kabilang sa ginawa nila ang pagpili ng mga manunulat, publisher, at mga artists na bubuo sa opisyal na delegasyon; gayon din ang pag-curate ng mga programa at eksibit. Naging pursigido rin ang GoH Translation committee para maihanda ang mga piling aklat na isinalin sa wikang Aleman.
Humigit-kumulang sa 150 creative people (awtor, ilustrador/graphic artist, publisher) ang naging opisyal na delegado sa pinakamalaking book fair sa daigdig. Hinati sa dalawang airlines ang delegasyon ng mga Pilipinong dumalo. Higit sa 50 creatives ang nakasakay sa Qatar Airways; at higit sa 50 katao pa ang nakasakay naman sa Turkish Airlines patungo sa Frankfurt. Lahat ay may nakatokang gawain sa book fair: resource speaker, panelista, moderator, at performer. Ang misyon ng lahat ay ipakita sa daigdig ang mayamang ani ng ating lokal na panitikan at itampok ang husay at galing ng mga Pinoy creatives.
Biro nga ng kilalang Fil-British Young Adult novelist na si Candy Quimpo-Gourlay, na nauna nang nakarating sa Frankfurt mula sa residence niya sa London, kung bumagsak daw ang sinasakyan naming eroplano (mabuti na lang at hindi!), tiyak na magsa-suffer daw ang ‘literary life’ ng ating bansa. Ito’y matapos niyang makita ang mga larawang ipino-post sa social media ng mga delegado habang naghihintay silang mag-board sa eroplano patungong Frankfurt. “Excited na ‘kong makita kayong lahat!” sabi niya hustong pagdating namin sa Germany. “This time, I want to hang out with comic book illustrators and graphic artists!” dagdag pa niya. Naisip ko na baka may pinaplanong gawing graphic novel ang batikang nobelista.
Parang may reunion ng mga literati araw-araw. Ganoon ang pakiwari naming lahat na dumako roon. Paano kasi, natipon sa iisang lugar ang mga delegado ng NBDB sa FBM. Dahil sa iisang hotel naka-check in ang mga delegado – sa Frankfurt Hotel Messe, na di-kalayuan sa mismong venue ng book fair – mistulang may reunion ang mga creatives sa tuwing oras ng almusal (sa restawran ng hotel) at sa tuwing uuwi kami kung gabi (sa lobby at bar naman ng naturang hotel). “Para akong dumalo sa Palanca Awards night dahil sa napakaraming kilalang manunulat na nandito,” pagbabahagi sa akin ng isang delegado. Para ring pumunta ka sa Manila International Book Fair na napakaraming book authors-illustrators-publishers na nandoon. Panay rin ang tanungan namin sa isa’t isa sa kung sino-sino ang nakasalang sa araw na ‘yun sa mga magaganap na panel discussions. Sa breakfast pa lang ay panay ‘kodakan’ na ang nangyayari (siyempre, pasimuno kami ni Bebang Siy).
Hindi man sinasadya, parang may ‘informal book fair’ na nagaganap tuwing almusal sa aming hotel. Kay gaganda ng mga paksang napag-uusapan. At halos ito’y patungkol sa literary life ng bawat isa. Nagtatanungan kung ano-ano ang mga latest books na nalathala. Nagbabahaginan ng mga plano sa mga isusulat na book project, at kung ano-ano pa. Tuwing oras ng almusal, nakakasalo mong kumain ang sino man sa mga sumusunod: Ambeth Ocampo, Howie Severino (at Atty Ipat Luna), Butch Dalisay (at Beng Dalisay), Marjorie Evasco, Merlie Alunan, Genevieve Asenjo, Ian Casocot, Charlson Ong, Jessica Zafra, Danton Remoto, Beth Parrocha, Liza Flores, Bebang Siy (at Ronald Verzo), Ige Ramos, Dina Ocampo, Tanya Yuson, Sarge Lacuesta (at Mookie Katigbak-Lacuesta), Candy Gourlay, Russell Molina, Budjette Tan, Dean Alfar, Claude Tayag, Stephanie Coo, Mike Alcazaren, AA Patawaran, Yvette Tan, Patricia Evangelista, Frances Ong, Allan Derain, Chuckberry Pascual, Avid Liongoren, Manix Abrera, at marami pang iba. O, di ba , ang saya? Sabi nga, it was ‘one for the books!’
Isang karangalang maituturing na tatlo sa ating Pambansang Alagad ng Sining (National Artists of the Philippines) ang nakasama sa delegasyon ng Pilipinas: sina NA Virgilio S. Almario (Panitikan), NA Ramon Santos (Musika), at NA Kidlat Tahimik (Pelikula). Nandoon din ang mga halimbawa ng kani-kanilang obra. Kahit malamig, suot pa rin ni Kidlat Tahimik ang bahag na kasuotang tradisyonal ng mga kalalakihan sa Cordillera. Kinatawan ni Rosie Sula, isa sa mga Gawad Manlilikha ng Bayan (Gamaba) awardees, ang mga kapwa niya Gamaba honorees. Sa Opening Ceremony ay agad siyang nagpamalas ng husay sa pagbigkas ng isang epic chant. Suot-suot din niya ang tradisyonal na kasuotan ng mga T’boli na kay ganda’t kay kulay.
Kinakatawan ng mga delegado ang iba’t ibang genre sa pagsusulat, pagguhit, at paglalathala. May grupo ng mga nobelista (gaya nina Butch Dalisay, Charlson Ong, Chuckberry Pascual); makata (gaya nina Merlie Alunan, Marjorie Evasco, Mookie Lacuesta, Nick Pichay, Albert Alejo); essayist-fictionists (gaya nina Danton Remoto, Jessica Zafra); fictionists/short story writers (gaya nina Sarge Lacuesta, Dean Alfar, Ian Casocot, Yvette Tan, Katrina Tuvera, Rowena Festin); graphic novelists/illustrators/comics artists (gaya nina Budjette Tan, Paolo Herras, Jay Ignacio, Russell Molina, Ian Sta Maria, Randy Valiente, Bambi Eloriaga-Amago, Ardie Aquino, Jerico Marte); children’s book authors and/or illustrators (gaya nina Russell Molina, Beth Parrocha, Liza Flores, Aldy Aguirre, Danielle Florendo, at ang inyong lingkod); essayist-historians (gaya nina Ambeth Ocampo, Stephanie Coo); food writers-essayists (gaya nina Ige Ramos, Claude Tayag); cinema writers-essayists (gaya ni Nick De Ocampo); at mga broadcast journalists na sina Howie Severino, Roby Alampay, at Patricia Evangelista.
Isa sa mga manunulat na itinampok sa FBM ay ang Palanca Hall of Famer at newspaper columnist na si Jose ‘Butch’ Dalisay. Naisalin ang kanyang mga nobelang Soledad’s Sister at Killing Time in a Warm Place sa wikang Aleman (at sa iba pang wika). Naging kabahagi siya ng maraming panel discussion at mga fora, at lubos na hinangaan ng mga Aleman sa kanyang husay. Siya yata ang delegadong naatasang magsalita sa di-mabilang na fora. Kinailangan pa niyang manatili sa Germany at Switzerland matapos ang FBM para sa iba pang mga speaking at literary engagements. Mabuti na lamang at nakaalalay ang kanyang maybahay na si Beng Dalisay, kilalang art conservator and restorer.
Nakilala ko roon si Noelle Sy-Quia, isa sa mga inapo o descendants ni Dr. Jose Rizal, na naninirahan na sa Barcelona, Spain. Nandoon siya para katawanin ang Rizal family sa Frankfurt Book Fair. Si Sy-Quia ay nanggaling sa line ni Maria, kapatid na babae ni Rizal. Tamang-tama dahil ang temang ‘The imagination peoples the air’ ng ating pagiging Guest of Honor sa Frankfurt Book Fair ay nakaangkla sa nobelang Noli Me Tangere. Hinango ang linyang ito mula sa naturang nobela. Alam nating lahat na ang bansang Germany ay may malaking papel na ginampanan sa buhay ng ating pambansang bayani. Tinanggap ni Sy-Quia ang German edition/translation ng mga nobela ni Dr. Jose Rizal matapos itong mailunsad sa Philippine Pavilion ng Frankfurt Book Fair.
(May karugtong)