(Una sa 2-bahagi)
HINDI simpleng bagay ang maglathala ng aklat. Marami itong kahingian: mahusay na manunulat, ilustrador, editor, proofreader, publisher, distributor, at iba pa. Isang bagay ang mag-isip at magsulat ng kuwento. Ibang bagay rin ang gumuhit ng mga tauhan at eksena sa isang libro. Ibang usapan ang disenyong pabalat at panloob ng aklat. At paano mapapasakamay ng mambabasa ang aklat kung walang marketing at distribution channels? May mga publisher na matagal nang nasa negosyo ng paglilimbag at paglalathala. Pero may mga publisher na bagama’t di maituturing na mainstream o komersyal ay lumikha na ng tatak sa mga mambabasa dahil sa kalidad ng mga aklat na kanilang inilalathala.
Nitong mga nagdaang bookfair, kapansin-pansin ang mayamang ani ng mga aklat mula sa isang komiks indie publisher: ang Kawangis Publishing, na pagmamay-ari ng mag-asawang Aria Chelabian at Faye Villanueva-Chelabian. Matagal ko nang kilala ang mag-asawang Aria at Faye. Si Faye ay nanunungkulan pa noon bilang marketing at sales personnel sa isang ebanghelikong publishing house sa dakong Paranaque – ang Church Strengthening Ministry (kilala bilang CSM). Si Aria naman ay logistics engineer sa UPS. Naanyayahan kami ni Grace Chong, kasamahang awtor ng aklat pambata, na maging tagapagsalita’t tagapagsanay sa isang writing workshop na itinaguyod ng nasabing publishing house. Kasama sa mga dumalo ang mag-asawang ito.
Nagpakita ng kakaibang interes sa pagkukuwento at pagguhit ang mag-asawa. Habang nasa CSM Publishing House pa si Faye, sinubukan nilang maglabas ng limang comic books: ang serye ng ‘MA-I’ books kung saan si Aria ang sumulat ng mga kuwento at si Faye naman ang nagdrowing. Lumabas ang mga ito sa imprint ng CSM Publishing na Kawangis. “Experimental ito kasi noong panahong ‘yun, wala pa tayong datapoint ng success rate ng lokal na komiks,” bahagi ni Faye. “Gusto naming makagawa ng comic book na kagaya ng aklat na ‘Tomo’ (syndicated imported comics ng OMF Literature) pero nasa local context sana.”
Kalaunan, naging independent na ang Kawangis Publishing sa CSM Publishing kasi’y nagdesisyon silang itampok ang Filipino mythology sa kanilang mga ginagawang komiks at medyo nahihirapang tanggapin ito ng church crowd. Ramdam ng mag-asawa na may market na naghihintay sa kanilang tatak ng comic books. Si Aria ang tumayong general manager ng Kawangis Publishing samantalang ang kanyang asawang si Faye ang kuwentista/dibuhista ng karamihan sa kanilang mga inilathalang aklat. “Istrikto akong nagpapaalala kay Faye na tapusin ang idinidibuhong libro sa nakatakdang deadline,” pabirong kuwento sa akin ni Aria. “Buti na lang at hindi nagtatampo sa akin ang aking butihing kabiyak.”
Ikinuwento naman ni Faye na pareho silang mahiliging mag-asawa sa anime (Japanese animated shows o movies) at manga (Japanese comic books o graphic novels) at marubdob ang kanilang pagnanais na itampok ang mga Pinoy stories sa ganitong format. “Kitang-kita namin na sobrang patok sina Naruto, One Piece, Bleach, Demon Slayer, at iba pa sa mga kabataang Pinoy,” ani Faye. “Napansin din namin na ang karamihan sa mga lokal nating komiks ay hindi gaanong napalulutang ang mga values natin bilang Pilipino. Isa pa, ‘yung Pinoy mythology ay parang laging nakaangkla sa horror o katatakutan. Hindi naman limitado lamang sa mga enchanted creatures ang mitolohiyang Pinoy.”
Gustong baguhin ni Aria ang ganitong pagtingin sa mitolohiyang Pinoy. Siguro’y dahil na-inspire nga siya ng Naruto at One Piece kung kaya’t naisulat niya ang limang tomo ng ‘MA-I,’ ang una nilang kolaborasyon bilang mag-asawa (na una na ngang inilathala ng CSM Publishing). Hindi nila akalaing magugustuhan itong supplementary reading materials ng mga homeschoolers at mga progressive schools sa bansa. Ginamit ang mga ito sa mga subjects na Filipino, Sibika, Sining, at iba pa. “At maraming batang sanay nang magsalita sa English ang natutuhang mag-Tagalog dahil sa mga aklat na ito,” masayang kuwento ni Faye.
Kalaunan, nakita nilang mag-asawa ang kanilang lugar sa publishing world: ang makapaglabas ng mga alternative educational komiks at card games na Pinoy. “Nalaman din namin na mas appealing ang ganitong format ng babasahin – komiks – sa mga pre-teens at teens,” masayang pagbabahagi naman ni Aria na ang kaniyang basehan ay ang inilabas na Data Report ng National Book Development Board (NBDB). “Kung ang mga children’s books ay nakaeengganyo sa mga batang magbasa, ang ganitong komiks naman ay mas nakakakuha ng atensiyon ng mga older kids at teens para magbasa ng aklat. Para kaming tulay na nag-uugnay sa mga teens na magbasa ng aklat at tuklasin ang ganda ng ating sariling kultura,” paliwanag pa ni Aria.
Hindi lamang comic books ang kanilang napagtuunan ng pansin kundi mga card games din. May mga inilalabas na rin silang card games (na parang ‘baraha’) kung saan ay malinaw na nakatampok ang kulturang Pinoy. Kabilang dito ang ‘Incognito: Sino si Anino?’ (na tumanggap ng Good Design Award noong 2024. Ito’y isang deductive reasoning card game. Ang isa pa ay ang ‘Anyare’, isang card game na tumatalakay sa Philippine History.
Bakit lalong nag-alab ang pagnanais nina Aria at Faye Chelabian na maglathala ng mga comic books at card games na sumasalamin sa ating heritage? “Waring mas maalam ang mga kabataan (kids of all ages) natin ngayon sa Japanese mythology, Norse, at Western culture kaya mas lalong lumalim ang paghahangad naming magkaroon sila ng awareness sa kung gaano kaganda ang ating sariling kultura, values, at mga kuwento,” kitang-kita sa mukha ng mag-asawa ang pagmamalaki. Hindi raw madaling basagin ang colonial mentality ng mga tao, lalo na ‘yung mga nananahan sa Metro kung saan mahirap makipagbuno sa foreign counterparts na mga komiks. Pero nakaposisyon sila kung saan may mga taong interesadong alamin o tuklasin ang kanilang ugat bilang Filipino.
“Hindi namin kinalilimutan na kami’y mga Kristiyanong manlilikha ng komiks,” patuloy pa ni Faye. “Bitbit namin ang perspective of redeeming our own God-given narratives, upholding them as no less than the narratives of others. When we stepped on the world stage, na-realize namin kung gaano kalaki ang demand sa mga Southeast Asian stories beyond Asia. Gusto pala nilang malaman ang mga kuwentong meron tayo.” Ibinahagi pa ng mag-asawang Chelabian ang maraming salin sa iba’t ibang wika ng daigdig ng kanilang mga comic books gaya ng German, Spanish, Maltese at iba pang wika.
Ayon pa kay Faye, “hindi man kami malaking publishing house pero kahit paano, tumanggap na ng pagkilala ang aming mga aklat sa iba’t ibang respetadong award-giving bodies sa industriya ng aklat at paglalathala, gaya ng sumusunod: DTI Good Design Award, International Board on Books for Young People (IBBY) Honour List, Filipino Reader’s Choice Awards, at Akdang Pinoy Awards. Ito’y tapik sa aming balikat na waring nagsasabing may mabuti kaming nagagawa para sa Diyos at sa bansa.
(May karugtong)