ANO SA Ingles ang “nagpapa-jueteng”?
Iyan ang pabulong na tanong sa akin ng aking kaeskwela at kapitbahay na si Teresita. Ano nga ba? Hindi ko alam. Siyam na taon ako noon, Grade IV kami ni Teresita. Nagpapa-jueteng. Pandiwa. Ni hindi ko nga alam kung ano sa Ingles ang jueteng, kung may katumbas ba ito sa Ingles. Naghuwe-jueteng din ba ang mga Kano?
Isa-isa kaming tinatanong ng aming titser kung ano ang trabaho ng aming mga magulang. Paalpabeto ang pagtawag sa amin. Nauna na akong tinawag dahil nag-uumpisa sa E ang apelido ko. Si Teresita naman ay panghuli na dahil V ang umpisa ng apelido niya.
Bago pa ako nakasagot ay tinawag na ni Titser si Teresita. Alanganin siyang tumayo, bago bantulot na nagsalita, “Titser, ano ho. Nagpapa-jueteng ho. Ano ho ba sa Ingles ang nagpapa-jueteng?”
Hindi ko na maalala ang naging reaksyon ni Titser. Basta ang alam ko, hindi niya sinagot ang tanong. Walang itinumbas na salitang Ingles sa Tagalog na salitang “nagpapa-jueteng.” Katulad ko, itinanong din niya siguro sa sarili kung marunong bang mag-jueteng ang mga Amerikano?
Kung ngayon itatanong, sasabihin siguro ng mga kabataan, ano pa, e di Jueteng Lord. At ang nagpapasugal, ano pa e di Gambling Lord. Pero noong mga panahong iyon, wala pa sa mga dila naming mga bata ang Jueteng Lord o Gambling Lord. Ni hindi pa nga namin alam noon na si Jesus na dinadasalan namin sa Simbahan ay Lord pala. Hindi pa namin alam noon na tawaging Lord ang Diyos. Na mayroon palang Joel, este Jesus is Lord na sekta. Ang alam pa lamang namin noon na may “dugong bughaw” ay hindi ang mga Lord na iyan kundi ang mga prinsipe at prinsesa sa mga dramang panradyo at sa mga nobela sa magasing Liwayway.
Si Teresita lamang ang nagsabing “nagpapa-jueteng” ang trabaho ng tatay niya. Wala rin namang ibang nagsabing “nagpapa-Madyong,” o “nagpapasugal” o “nagpapa-Sakla.”
Kung naging matapat lamang ako, katulad ni Teresita ay magtatanong din ako: “Titser, ano ho ba sa Ingles ang “nagpapasakla”? Dahil nang panahong iyon, ito ang totoong trabaho na tatay ko: Nagpapasakla. Pero tulad ni Teresita, hindi ko rin alam kung ano sa Ingles ang “nagpapasakla.” Hindi ko rin alam kung may katumbas sa Ingles ang sakla. Mas madaling sundin na lang ang bilin ng nanay ko. “Sabihin mo, carpenter ang trabaho ng tatay mo.” Kaya opisyal na itinala ng aming guro ang trabaho ng mga magulang ko: Mother: Fish vendor. Father:Carpenter.
Totoo naman na nagtitinda ng isda sa palengke ang nanay ko. Totoo rin na naging karpintero ang tatay ko. Sa kanya ko nga narinig noon ang salitang PALUSONG, halimbawa: “May palusong si Kumpare bukas.” Ibig sabihin, may patrabaho ang kumpare niya, maaaring magpapaayos ng bubong, o batalan, o ano pa man, nang walang bayad sa mga gagawa, at may libre lamang na tanghalian at meryenda. Hindi na siguro ginagamit sa ngayon ang salitang LUSONG sa ganitong kahulugan, dahil ang mas kilala na ngayon ay ang pagLUSONG na laging ginagawa sa mga lugar na madalas lumubog sa baha. At wala na ring libreng patrabaho ngayon (maliban siguro sa libreng PASALIN na idinadaing ng mga translator).
Hindi ko kailanman naitanong kung bakit mula sa pagiging mahusay na karpintero ay naging mahusay sa sakla ang tatay ko. Ni hindi ko nga nalaman kung paano nilalaro ang sakla. Ang naalala ko lang, maraming saklaan sa amin sa Malabon, kasali na roon ang saklaan ng tatay ko sa may palengke sa Hulo. May gamit yatang mga baraha na tinatayaan ng mga naglalaro. Ngayon, pinapayagan pa yata ang mga saklaan pero sa mga lamayan na lamang, sa mga burol, kapag may namatayan, dahil ang bahagi ng nakokolektang TONG sa sakla ay iniaambag sa namatayan, pandagdag sa pampalibing. Ngayon, ang TONG ay mas kilala na lamang na bahagi ng mga salitang TONGgresman at SenaTONG.
Marami rin ang mga BOLAHAN ng jueteng. Sa silong ng mga bahay. May bolahan sa umaga, mayroon sa tanghali, mayroon uli sa gabi. Kaya ang mga kubrador, o ang mga kumukuha ng mga taya sa bahay-bahay ay laging abala sa pangungubra ng mga taya. Wala silang suweldo, kundi porsyento lamang sa kubransa, o nakolektang taya, at kapag nakapagpataya, siyempre, may balato sa nanalo.
Umagang-umaga pa lamang, magigising na ako sa usapan ng mga kapitbahay na nagbibigay ng numero sa mga panaginip. Halimbawa, nanaginip ka ng ahas, A, tayaan mo ang numero 8, ‘yan ang numero ng ahas sa panaginip mo. Iyan ang ipapayo noon ng kilalang kubrador ng jueteng sa lugar, si Aling Binyang.
Pero teka, ano nga ba sa Ingles ang “jueteng” o ang “sakla”?
Iyan ang mahirap sa ating edukasyon. Lagi tayong naghahanap ng katumbas sa Ingles ng mga salita sa ating wika. At ang hindi makasagot sa tanong sa wikang Ingles ay nababansagang “mahina” o “obob.”
Kahit ngayong nakapasok na ang pambansang wika bilang panturo sa mga paaralan, at hanggang sa kolehiyo pa nga (na sa kasamaang palad ay pinuputol na ng bagong Reframed General Education Curriculum ng Commission on Higher Education (CHED), kailangan pa ring matutong mag-isip sa Ingles ang mga estudyanteng Pilipino. Kailangan pa ring laging magtanong: “Ano ba sa Ingles ang salitang Tagalog/Filipino na ito?” ito’y dahil ang mga eksamen ng gobyerno ay nasa Ingles pa rin. Kahit pa matutuhan mo sa Filipino o sa alin mang katutubong wika ang isang kasanayan, kailangan mo pa ring paghandaan ang sagot sakaling matanong ka: “Ano sa Ingles ang sinasabi mo?”